40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: "Bến không chồng" – Tượng đài bất tử từ nỗi đau (Bài 6)
LTS: Có những tác phẩm khép lại sau trang cuối cùng, nhưng cũng có những câu chuyện mở ra một đời sống khác, dai dẳng và ám ảnh hơn. Ra đời những năm đầu Đổi mới, tiểu thuyết Bến không chồng (1990) của nhà văn Dương Hướng là một trường hợp như thế.
Đến nay, tác phẩm gặt hái những thành tựu rực rỡ: Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1991), Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (2016), hơn chục lần tái bản, được dịch ra nhiều ngôn ngữ quốc tế và trở thành cảm hứng cho hai bộ phim nổi tiếng: Bến không chồng của đạo diễn Lưu Trọng Ninh (Hãng Phim truyện Việt Nam sản xuất, năm 2000) giành giải Bông Sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 13; phim truyền hình Thương nhớ ở ai (năm 2017) đoạt 4 giải thưởng Cánh diều vàng...
Nhưng điều kỳ diệu nhất không chỉ nằm ở những giải thưởng hay bản dịch ra đủ thứ tiếng. Đúng như hành trình của một kiệt tác "từ cuộc đời bước vào trang sách, rồi từ trang sách lại bước ra cuộc sống", để tri ân tác phẩm, chính quyền và nhân dân xã Thái Thụy, tỉnh Hưng Yên (trước sáp nhập là xã Thụy Liên, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình) đã cùng tác giả tạo dựng cụm tượng đài, khu lưu niệm Bến không chồng ngay tại bến sông Đình Đoài của làng Đông – quê hương nhà văn Dương Hướng. Công trình tạc từ đá nguyên khối mang dáng dấp người thiếu phụ bồng con đã trở thành một biểu tượng tri ân những hy sinh âm thầm nơi hậu phương.
Đồng điệu với góc nhìn hiện thực gai góc của tác phẩm, nhà văn Phạm Ngọc Tiến từng đưa ra nhận định trong bài viết “Nhà văn Dương Hướng: Người dựng tượng đài” (trang Hội Nhà văn Việt Nam, 2022): “Tôi đọc Bến không chồng trong tâm thế của một người lính trở về sau cuộc chiến nên có nhiều đồng cảm với những người ra trận. Thế nhưng những gì xảy ra ở làng Đông mới là những khám phá mới mẻ về một hậu phương tưởng yên bình nhưng lại bội phần dữ dội. Nếu như bom đạn là thước đo của ác liệt thì làng Đông với bến sông, bóng nước, ruộng đồng và những người nông dân hiền lành, cần cù chịu khó lại chịu đựng không chỉ những gì chiến tranh mang đến”.
Chính góc nhìn thẳng vào hiện thực nghiệt ngã đã khiến tác giả được đồng nghiệp ví như "người dựng tượng đài". Và tượng đài ấy không cất lên từ những lời tụng ca, mà từ số phận của những người phụ nữ âm thầm gánh chịu cô đơn, những người lính trở về phải loay hoay giữa lề thói làng quê.
Bến không chồng không dừng lại ở việc ghi chép quá khứ. Nhìn từ đời sống hôm nay, tác phẩm để lại bài học sâu sắc về cách ứng xử với những tổn thương hậu chiến, nhắc nhở thế hệ sau về cái giá của hòa bình và sự thấu cảm giữa con người với con người.
Từng làm công nhân quốc phòng vận chuyển hàng hóa trên tuyến lửa Khu 5 trước khi công tác tại Cục Hải quan Quảng Ninh, nhà văn Dương Hướng viết bằng trải nghiệm của người trong cuộc. Sự trung thực và tinh thần nhân văn trong ngòi bút đã giúp ông bảo vệ "đứa con tinh thần" qua những "cửa ải" kiểm duyệt khắt khe để tác phẩm ra đời và sống bền bỉ trong lòng nhiều thế hệ bạn đọc.
Nằm trong loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc”, phóng viên Báo Dân Việt có cuộc trò chuyện với Chủ tịch Hội đồng Văn xuôi - Hội Nhà văn Việt Nam. Giữa không khí tri ân và tự hào những ngày cuối Tháng 7, "cha đẻ" tiểu thuyết Bến không chồng” có những phút giây trải lòng về hành trình đưa tác phẩm đến với công chúng, "giải mã" dũng khí cầm bút và những trăn trở về sức sống của văn chương trong dòng chảy hôm nay.
***
Nhà văn Dương Hướng: Từ "Bến không chồng" đến giá trị tác phẩm tạc vào lòng dân
Bước ra từ chiến trường Khu 5 và viết Bến không chồng bằng trải nghiệm của người trong cuộc, giữa những ngày tháng 7 tri ân này, ký ức về đồng đội cùng những người phụ nữ hậu phương năm xưa chắc hẳn cũng trỗi dậy mạnh mẽ trong ông?
- Câu hỏi của bạn gợi cho tôi rất nhiều cảm xúc đúng vào thời điểm này. Những ngày tháng 7, không khí tri ân hiện diện rất gần gũi trong đời sống mỗi người dân Việt Nam, từ các chương trình nghệ thuật tưởng niệm quy mô cho đến những nghi lễ trang nghiêm tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ, thương bệnh binh, Bà mẹ Việt Nam Anh hùng...
Nhưng xúc động nhất với tôi là ngay tại quê hương, nơi lấy làm bối cảnh và hiện đã dựng cụm tượng đài Bến không chồng. Mấy ngày nay, những người dân lao động bình dị ở quê tự làm những đoạn phim ngắn quay cảnh Bến không chồng rồi đưa lên mạng xã hội. Người xem khắp nơi xúc động, cùng nhau họa thơ, chia sẻ tâm tình... Chỉ trong vài ngày đã có hàng trăm lượt tương tác, lan tỏa mạnh mẽ.
Khi cầm bút viết Bến không chồng, tôi đi từ hiện thực cuộc sống để bước vào trang sách. Đến nay, tác phẩm lại từ trang sách quay trở về tác động ngược lại đời sống, đi vào lòng dân. Đó là sự ghi nhận và tôn vinh lớn nhất đối với những mất mát, hy sinh âm thầm của những người mẹ, người vợ có chồng, con ra đi vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Là một người lính bước ra từ chiến trường, tôi thấu hiểu cái giá của hòa bình đánh đổi bằng rất nhiều xương máu, mồ hôi và nước mắt. Nếu chiến trường là những mất mát trực diện, thì ở hậu phương, chiến tranh lại tạo ra những bi kịch số phận kéo dài. Bến không chồng ra đời chính từ sự thấu cảm sâu sắc ấy.
Ra đời trong những năm đầu Đổi mới, Bến không chồng từng đoạt giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng đối mặt với không ít chất vấn gay gắt. Hậu trường ra đời của tiểu thuyết này ra sao, ông có thể chia sẻ?
- Thực ra, khi bắt tay vào viết Bến không chồng, tôi hoàn toàn không hề đắn đo hay lăn tăn suy nghĩ liệu cuốn tiểu thuyết này viết ra có được in hay không. Tôi viết bằng cảm xúc hiện thực và tình cảm tự nhiên của mình dành cho các nhân vật.
Mọi sự kiện, tư tưởng trong tác phẩm đều xuất phát từ góc nhìn của một người lính. Tôi là lính và các nhân vật như Nghĩa, Vạn trong tiểu thuyết cũng đại diện cho thế hệ những người lính thời kỳ đó. Trở về quê hương sau chiến tranh, chứng kiến những vết thương dai dẳng và bi kịch số phận của từng con người ở làng quê, tôi quyết định phải viết. Để toàn tâm toàn ý thực hiện tác phẩm này, tôi thậm chí đã xin nghỉ việc tới nửa năm, tách mình ra khỏi mọi áp lực công việc để sống trọn vẹn trong không gian sáng tác. Khi ấy, tôi viết bằng cả tấm lòng mình, không hề đo đếm xem mức độ phản ánh gai góc ra sao hay có vượt qua vòng kiểm duyệt hay không.
Tuy nhiên, đến khi hoàn thành bản thảo và gửi đi, tôi mới thực sự "giật mình" trước những câu hỏi chất vấn. Bấy giờ, người ta chất vấn tôi một câu làm tôi sững người: "Tất cả các nhân vật trong "Bến không chồng" cuối cùng được cái gì?".
Tôi trả lời thẳng thắn: "Đã là chiến tranh thì chỉ có mất mát. Những người ra trận không quản ngại vất vả, đau thương, hy sinh xương máu, thậm chí mất cả tính mạng. Nhưng cái “ĐƯỢC” lớn nhất của tất cả chúng ta hôm nay, đó chính là ĐƯỢC HÒA BÌNH".
Tôi cũng nói thêm rằng, nếu cứ suy luận theo kiểu cân đo và máy móc như thế thì không còn là văn học nữa. Văn học chân chính phải hướng tới giá trị nhân văn cốt lõi, hướng tới cái đẹp và nói lên được tiếng lòng của nhân dân.
Trong mắt một số người lúc bấy giờ, phải thừa nhận là họ nhìn tác phẩm bằng góc nhìn quy kết, cho rằng viết về chiến tranh như vậy là quá trần trụi, thậm chí cho là “khiêu dâm” ở cảnh Hạnh ra bờ sông tắm. Hay việc miêu tả sự cô đơn, khát khao hạnh phúc của những người phụ nữ ở hậu phương thời đó là phản cảm.
Bản thân tôi đã từng giải thích, tranh luận khá gay gắt ở các hội nghị, hay với một số người đọc thiếu hiểu biết, đánh giá tác phẩm bằng góc nhìn thô tục. Thậm chí, trong một hội nghị, tôi từng nhấn mạnh việc đánh giá tác phẩm cần nhìn từ mặt chính diện. Người đọc văn học phải nhìn vào mặt phải, nhìn vào chủ đề tư tưởng chính của tác phẩm.
Chủ đề chính của Bến không chồng là tôn vinh sự hy sinh lớn lao của những người mẹ, người vợ hậu phương. Còn những nhân vật như Vạn hay các cán bộ làng xã, họ là những con người bước ra từ nông dân, hồn nhiên, nhiệt thành nhưng bị trói buộc bởi tư tưởng cổ hủ, lề thói cũ kỹ. Đó là hiện thực đời sống. Văn học phải đi vào chiều sâu nội tâm con người chứ không thể là một bản kế hoạch hay báo cáo khô khan.
May mắn là tác phẩm ra đời đúng vào thời điểm tư tưởng nghệ thuật bắt đầu được "cởi trói" bởi làn gió Đổi mới. Giới chuyên môn và đa số độc giả đã đón nhận Bến không chồng bằng sự đồng cảm sâu sắc. Họ nhận ra được chất đời, nhận ra lòng nhân ái và ngọn lửa thấu cảm mà tôi gửi gắm trong từng trang viết.
Ông từng chia sẻ:"Muốn viết về đề tài gai góc thì phải thể hiện thế nào để thời đại chấp nhận được". Vậy để một tác phẩm chạm vào những vấn đề nhức nhối mà không bị coi là "bôi đen" hay "lên gân", bí quyết nằm ở tài năng hay ở cái tâm và tầm của người viết, thưa ông?
- Tôi nghĩ là do năng lực ngòi bút, tài năng, nhưng quan trọng nhất vẫn là viết đúng cái tâm của mình. Khi đã viết đúng với lương tâm thì chẳng có gì phải ngại cả. Mình viết về tiêu cực nhưng không phải viết theo kiểu ác ý để phê phán bôi đen, mà phê phán là để đẩy lùi tiêu cực. Người ta đọc văn là đọc tấm lòng của người viết. Cũng giống như người đi thuyết phục người khác, mình phải nói thế nào để người ta nghe được, người ta chấp nhận được, chứ không phải nhảy vào là soi mói hay lên gân.
Viết được những điều gai góc mà để cho người ta chấp nhận được, đó chính là nhờ cái tâm, nhân văn và tài năng của người viết. Những tác phẩm mang tính dự báo thời đại thì ở thời điểm ra đời bao giờ người cầm bút cũng phải có bản lĩnh riêng, sự dũng cảm để chịu áp lực dư luận. Nhưng tôi tin khi đã viết bằng tấm lòng chân thành, vì nhân dân thì thời gian sẽ chứng minh tất cả.
Dũng khí đứng về sự thật và những "tượng đài" giữa đời thực
Dù chiến tranh đã lùi xa, nhưng làng Đông và những nhân vật trong Bến không chồng dường như chưa bao giờ thuộc về quá khứ. Soi chiếu vào đời sống hôm nay, theo ông, điều gì ở cuốn tiểu thuyết vẫn tiếp tục sống động và chạm đến tâm khảm độc giả qua nhiều thế hệ?
- Điều làm tác phẩm sống mãi vì chính nhân dân địa phương họ tôn vinh nó, chứ không phải bản thân tôi tự tôn vinh mình.
Bến không chồng bước ra từ đời sống, qua bộ phim điện ảnh và truyền hình, qua trang sách rồi lại quay về hòa vào đời sống thực tại. Người dân quê tôi nhận ra mặt tích cực, nhận ra bóng dáng của chính mẹ mình, chị mình nên họ mới cùng nhau dựng nên cụm tượng đài Bến không chồng ở quê hương.
Thực tế, nỗi đau hậu chiến là vệt dài vắt qua nhiều thế hệ. Ngay cả bây giờ, mỗi lần nhìn lại đời sống thường nhật, hay nhìn vào chính những đồng đội mình, tôi vẫn thấy xót xa lắm!
Tôi kể bạn nghe câu chuyện thực tế của đồng đội tôi mỗi dịp mùng 10/3 âm lịch hằng năm sẽ gặp mặt nhau. Là nhà văn nên tôi hay quan sát từng phận người, mỗi năm một già đi, mỗi người mỗi hoàn cảnh; thậm chí có những người nghèo đến mức, buổi gặp mặt quy định đóng góp 100.000 đồng/người, nhưng họ không có tiền đóng để gặp gỡ anh em.
Ở tuổi 70, 80, chẳng biết năm nay gặp nhau thì sang năm có còn gặp được nữa không, nhưng chỉ vì không có nổi vài trăm ngàn mà họ đành ở nhà. Tôi thấy thế mới bảo anh em: “Ai có thì đóng, ai không có tiền cứ đến”. Tuy nhiên, có những người họ mặc cảm không tham dự. Những chi tiết nhỏ ấy thôi nhưng nó là đời sống thực tế. Nỗi đau và sự thiếu thốn thời hậu chiến đến nay vẫn gõ cửa từng gia đình theo những cách rất riêng như thế.
Mới đây, câu chuyện bà Nguyễn Thị Lệ giữ trọn lòng chung thủy suốt gần 6 thập kỷ với liệt sĩ Huỳnh Văn Quên cùng tấm ảnh kỷ vật đã ngả màu làm lay động hàng triệu trái tim. Đọc những câu chuyện đời thực ấy, ông có thấy bóng dáng của người phụ nữ làng Đông? Và phải chăng sự hy sinh âm thầm nơi hậu phương chính là những "tượng đài" tạc giữa đời thực, thưa ông?
-Trong cuộc sống này, tôi tin là còn nhiều lắm những hoàn cảnh đớn đau âm thầm như thế mà chưa được phát hiện ra. Có những người may mắn tìm lại được kỷ vật, được công nhận, nhưng cũng có vô số những người phụ nữ cả đời im lặng gánh chịu nỗi đau mà không ai biết đến.
Ngay như ở quê tôi, có bà vợ của người đồng đội đi chiến đấu rồi hy sinh, mấy chục năm qua, năm nào đến ngày kỷ niệm, bà ấy cũng đến thay phần của người chồng quá cố để gặp gỡ anh em. Nhìn hình ảnh người phụ nữ ấy đến ngồi cùng đồng đội của chồng, tôi thấy có điều gì đó vừa xúc động, vừa là sự an ủi rất lớn.
Một chi tiết nhỏ, một mảnh giấy nhuốm màu thời gian hay một sự hiện diện âm thầm như thế... có sức lay động toàn xã hội. Đó chính là những "tượng đài" nhân dân. Và tôi cho rằng, văn học ra đời là để ghi lại những nhịp đập tâm hồn thiêng liêng ấy của nhân dân.
Trước khi đặt tên cho "đứa con tinh thần" là Bến không chồng, nhà văn Dương Hướng từng nghĩ đến những cái tên như "Bến đợi", "Bến chờ"...?
- Ban đầu, tôi cũng có nhiều ý tưởng về tên gọi cho tiểu thuyết, nhưng tất cả không nói lên được thân phận, nỗi đau của người phụ nữ nơi làng quê thời hậu chiến.
Chỉ đến khi nghĩ đến cụm từ Bến không chồng, tôi biết ngay đây mới là cái tên lột tả đúng nhất. Bây giờ tên ấy trở thành biểu tượng, tên cụm tượng đài, khu lưu niệm Bến không chồng dựng tại làng Đông. Ở xã tôi, chính quyền địa phương còn mở rộng khu di tích Bến không chồng, in hình biểu tượng đó lên ảnh để làm quà tặng cho khách quý hay bà con xa quê về thăm, trở thành niềm tự hào rất giản dị của quê hương.
Còn về bản lĩnh ngòi bút, tôi nói thật, thời điểm đó nhà xuất bản họ yêu cầu tôi cắt gọt nhiều chi tiết nhạy cảm lắm. Ví dụ, khi đọc bản thảo, Nhà xuất bản tại Quảng Ninh lúc bấy giờ yêu cầu cắt một số chi tiết nhưng tôi không chịu bởi chúng đều đắt giá. Chi tiết mấu chốt nhất là Hạnh lúc cô đơn đã chủ động đến với Vạn, khi anh đang trong men say sau bữa liên hoan kỷ niệm ngày 27/7. Biên tập cho rằng, hai người yêu nhau là loạn luân bởi Vạn vốn có tình cảm với Nhân - mẹ của Hạnh, luôn coi cô như con gái nuôi; đồng thời phê phán tác phẩm bi kịch quá, tác giả để cho phần lớn nhân vật qua đời… Nhưng tôi nghĩ, nếu mình cắt hết những chi tiết đó, và nếu không đứng ở góc độ con người thực tế với những khát khao rất đời thường ấy, thì khó có một Bến không chồng như hiện tại.
Và chính tinh thần can trường của một người lính từng đối mặt với bom đạn nơi chiến trường đã giúp tôi giữ vững dũng khí trên trang sách. Tôi nghĩ phải dũng cảm giữ gìn và tôn trọng sự thật với góc nhìn nhân văn của tác phẩm thì ngòi bút mới “sống” được.
Tôi đánh giá rất cao loạt bài "40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc". Báo Dân Việt thực hiện loạt bài mang tính tư liệu hết sức dày công, hệ thống lại cả quá trình phát triển của văn học, điện ảnh, âm nhạc tiêu biểu thời kỳ Đổi mới là điều vô cùng cần thiết. Báo chí truyền thông mang lại cho độc giả cái nhìn toàn cảnh. Tôi tin rằng, có những tác phẩm khi mới ra đời từng chịu nhiều giông bão, nhiều sự phê bình vì hạn chế của thời cuộc bấy giờ. Nhưng những tác phẩm chân chính, đi cùng thời gian thì thời gian sẽ chứng minh tất cả. “Vàng thật không sợ thử lửa”.
Thời gian chính là thước đo công tâm nhất. Cái gì giả tạo, không có giá trị thực sự sẽ bị đào thải. Còn những tác phẩm đã qua thẩm định của thời gian và nhân dân thì nó sẽ tồn tại mãi mãi. Loạt bài của Báo Dân Việt không chỉ tôn vinh quá khứ mà còn gợi mở, khẳng định lại những giá trị chuẩn mực cho nền văn học nghệ thuật hôm nay.
Từ "Bến không chồng" đến giá trị "vượt thời gian" của văn chương Đổi mới
Không chỉ dừng lại trên trang sách hay phim ảnh, Bến không chồng còn đi vào thơ ca, âm nhạc... Chứng kiến "đứa con tinh thần" liên tục được chắp cánh qua nhiều hình thái nghệ thuật, ông cảm nhận thế nào về sức sống của tác phẩm này?
- Đó là niềm hạnh phúc! Tôi thấy văn học hay ở chỗ đó! Văn học không phải là một văn bản quy phạm theo kiểu toán học 1 + 1 = 2, với kết quả là đúng hay sai. Giá trị của văn học là tinh thần đại chúng. Tác phẩm đã chạm đến cảm xúc, tinh thần và tình cảm của quần chúng. Khi một tác phẩm đi vào đời sống, mỗi người cảm nhận một cách riêng, người ta bàn luận, người tranh cãi, người sáng tác tiếp..., đó chính là sức sống đại chúng tinh thần của văn học.
Xin cảm ơn nhà văn Dương Hướng!
Loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng ở các kỳ tiếp theo: Tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”...
Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.
×
No comments